روانسنجی

در روان شناسی مجموعه شیوه هایی که به روان شناس کمک میکند تا پدیدههای روانی انسان را از حالت کیفی به حالت کمی (عددی) در آورد اصطلاحاً روان سنجی (Psychometrics)می گویند. روان سنجی در معنای وسیع کلمه به معنی استفاده از روشهای آماری و آزمایش و در معنای محدود کلمه به معنی بهره گیری از آزمونهای روانی برای اندازه گیری پدیدههای روانی است.

1-1- کاربرد روشهای روان سنجی

1-1-1- پیش بینی

که افراد بتوانند میزان موفقیت خود را در آینده در زمینه معینی نظیر پیشرفت تحصیلی یا شغلی پیش بینی (Prediction) کنند. روان سنجی برای اندازه گیری توانایی پیشرفت تحصیلی و سایر ویژگیهای افراد بکار میرود. در واقع پیش بینی بر داده های کمی معتبرتر و دقیقتر از تفکر واهی است.

2-1-1- گزینش

در برخی از موسسات و سازمانها آزمونها برای گزینش (Selection) مورد استفاده قرار می گیرند.

3-1-1- طبقهبندی

طبقهبندی (Classification) عبارت است از گروه بندی افراد براساس تقسیمات منطقی. طبقهبندی مستلزم آن است که معلوم شود یک فرد خاص در چه گروهی جای داده شود و یا براساس چه روشی مورد آموزش یا درمان قرار گیرد. روان سنجی ابزار و وسایل لازم را برای طبقهبندی افراد فراهم میکند.

4-1-1- ارزشیابی

ابزارهای روان سنجی به منظور قضاوت و ارزشیابی (Evaluation) در مورد برنامه، روش ها، تدابیر درمانی و میزان پیشرفت افراد و … مورد استفاده قرار می گیرند.

این پروژه بر اساس اهداف روانسنجی در گزینش تعریف شد و هدف آن شناسایی، ارزشیابی، طبقهبندی و پیش بینی انتخاب بهترین، مناسبترین، و پاسخ گو ترین فرد از بین متقاضیان شغل در سازمانها بوده است که بتواند از بقیه متقاضیان مؤثرتر، کارآمدتر از توان بالقوه و بالفعل خود برای انجام هر چه مطلوبتر شرح شغل تعریف شده برآید.

 

2- تعریف و اهداف روانشناسی

روانشناسی که بررسی و مطالعه علمی رفتار و فرایندهای ذهنی تعریف شده، هدفش توصیف، فهم و درک، پیش بینی و کنترل رفتار موجود زنده است.

1-2- رفتار

منظور از رفتار در روان شناسی، آن دسته از فعالیتهای جاندار است که بوسیله یک جاندار دیگر یا با دستگاههای آزمایشگاهی قابل مشاهده است. نمونه هایی از رفتار عبارتند از مطالعه کردن، صحبت کردن، ورزش کردن، خوابیدن، حرف زدن در خواب، گره کردن مشتها و ...

فرآیندهای ذهنی: منظور از فرآیندهای ذهنی یعنی آن دسته از فعالیتهای جاندار که قابل مشاهده مستقیم نیست، ولی می توان آن را از روی آثارش در رفتار فرد استنباط کرد. نمونه هایی از فرآیندهای ذهنی عبارتند از: حل مسئله، سبک تفکر، تغییرات مربوط به حافظه و یادگیری، ادراک و ...

2-2- توصیف

منظور از توصیف این است که با ثبت دقیق مشاهدات رفتاری، آن چه که اتفاق افتاده یا خواهد افتاد را توصیف، نامگذاری و طبقهبندی کنیم.

3-2- فهم و درک

مقصود از فهم و درک آن است که بتوانیم علل یک رفتار را توضیح دهیم.

4-2- پیش بینی

منظور از پیش بینی آن است که با توصیف و توضیح یک رفتار می توان به پیش بینی رفتار آتی فرد پرداخت.

5-2- کنترل

یعنی هوشیار بودن نسبت به اوضاع و احوال و شرایطی که به شیوه ای قابل پیش بینی، بر رفتار اثر می گذارند

در یک تعریف ساختارشکن از روا شناسی، « روانشناسی عبارت از کشف دروغ هایی است که به خود می گوییم و همچنین تعیین حد و مرز راست هاست» در این تعریف انسان موجودی است که نخست باید خود را فتح کند. در نتیجه صداقت تمام عیار با خود پایه روانشناسی است. این تعریف روا شناسی را با خودشناسی پیوند می زند.

روانشناسی امروز به حدود ۵۴ رشته و شاخه متفاوت از قبیل روانشناسی بالینی، روا شناسی کودکان و کودکان استثنائی، روانشناسی صنعتی / سازمانی، روا سنجی، روان کاوی، روانشناسی مهندسی، روا شناسی فیزیولوژیک، روان شناسی ورزش، روان شناسی مدیریت و... تقسیم شده است.

 

3- آزمون

آزمون وسیله ای است عینی و استاندارد شده که برای اندازه گیری نمونه ای از رفتار یا خصایص آدمی به کار میرود.

1-3- عینی

به معنی اینکه روش اجرا، نمره دادن و تعبیر و تفسیر نتایج آزمون براساس قواعدی معین و مشخص صورت می گیرد و قضاوت و نظر شخصی در آنها بی تاثیر است.

2-3- استاندارد شده

بدین معناست که آزمون قبلا در مورد گروه نمونه ای از افراد مورد نظر در بوته آزمایش گذاشته شده و نتایج پژوهش های مربوط به آن از راه روشهای آماری مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته و روایی و اعتبار آن تعیین شده است. به علاوه دارای جداول نرم یا هنجارهایی است که نمره های خام آزمون بر مبنای آن تعبیر و تفسیر میشوند.

نقش اصلی هر آزمون روانی اساساً اندازه گیری تفاوت های فردی و یا تفاوت هایی است که در فرد بخصوصی در مواقع مختلفی دیده میشود.

هر چه این سئوالات بیشتر باشند آزمون از قدرت تشخیص و پیش بینی بیشتری برخوردار خواهد بود. توان تشخیص و بیش بینی، دو صفت ممیزه آزمونهای روانی اند به گونهای که بر اساس آنها می توان قضاوت نمود، مثلا فلان آزمون بهتر از آزمون دیگر ساخته شده است.

3-3- تشخیص

تشخیص به معنی قدرت آزمون در طبقهبندی افراد از نظر تفاوت های فردی، امراض روانی، صفات شخصیتی و یا ویژگیهای وابسته به سن و جنسیت است.

4-3- پیش بینی

بیان این واقعیت است که تا چه اندازه می توان بر بنیاد پاسخهای فعلی افراد به آزمون حد پیشرفت یا کارایی آنها را در آینده نزدیک یا دور برآورد کرد؟

گرچه همه آزمونها را می توان هم به منظور تشخیص و هم به منظور پیش بین به کاربرد، لکن برخی از آنها بیشتر به منظور تشخیص به کار برده میشوند تا پیش بینی.

این امر که شرایط اجرای آزمون تا چه اندازه می تواند نتایج آن را تحت تأثیر قرار دهد، نکته ای است که می باید مورد توجه خاص قرار گیرد.

شرایط و آمادگیهای متعددی لازم است که فرد بتواند به آزمونها پاسخ دهد.

 

4- پرسشنامه

پرسشنامه عبارت است از مجموعهای از پرسشها که به صورت باز یا بسته ( دارای مقیاس ) طراحی شدهاند تا وضعیت نگرش افراد را نسبت به یک واقعیت از طریق آن ارزیابی شود. شاید متداول ترین روش گرد آوری و ثبت داده انواع گوناگونان پرسشنامه باشد، زیرا یکی از ابزارهای مفید و با صرفه برای این امر محسوب میشود. با وجود اینکه پرسشنامه وسیله با ارزشی است اما در سنجش های بنیادی، بررسی روابط بین متغیرها ارجح است از ابزار رسمی تری مانند آزمونهای عینی که اعتبار و روائی بیشتری دارد و بارها مورد مطالعه قرار گرفته است استفاده شود.

 

1-4- مقیاس

برای اندازه گیری یک عنصر نیاز به مقیاس اندازه گیری وجود دارد. مقیاس اندازه گیری کمک میکند تا شما امکانی را برای اندازه گیری یک متغیر تعریف نمائید. روش مقیاس بندی دارای این امتیاز است که با کمک آن می توان میزان بالایی از اطلاعات را کسب کرد. این روش دستیابی به یک درجه بندی ظریف و یک انعطاف پذیری بالا در خصوص متمایز کردن و نامگذاری پدیدههای غیر عددی را میسر می سازد.

 

2-4- اعتبار و روایی

دو نکته فنی مهم در ملاک های سنجش عبارتند از: روایی و اعتبار Reliability & Validity

سنجش روایی و اعتبار در هر تحقیق اجتماعی مطرح است.

3-4- روایی

میزان دقت شاخصها و معیار هایی است که در راه سنجش پدیده مورد نظر تهیه شدهاند. به عبارت دیگر یک سنجه تجربی تا چه حد «معنای واقعی» مفهوم مورد بررسی را به قدر کافی منعکس میکند؟ هر چند مفاهیم، معنای واقعی ندارند و ما در زندگی بر اساس «توافق ها» عمل می کنیم.

4-4- اعتبار

مفهوم یاد شده با این امر سروکار دارد که ابزار اندازه گیری در شرایط یکسان تا چه اندازه نتایج یکسانی به دست میدهد. آیا هر روش خاصی، هر گاه چندین بار در موضوع واحدی به کار رود، هر بار نتیجه ی یکسانی بدست میدهد؟ به عبارت دیگر آیا ابزار سنجش دارای ویژگی تکرار پذیری هست؟

   + فرزانه (ربابه)دریاباری - ٤:٠٧ ‎ب.ظ ; ۱۳٩٢/٦/٢٥