ترسهای متداول و سطوح سنی گوناگون نشان داده شده است :

سن
ترسها

6 - 0 ماهگی ............................... صداهای بلند ، عدم مراقبت
9 - 6 ماهگی
..............................
. بیگانه ها
یک سالگی
..............................
. جدایی ، آسی ، توالت
دو سالگی
..............................
. موجودات خیالی
سه سالگی
..............................
سگ ،
تنهایی
چهار سالگی ..............................تاریکی
6 تا
12 سالگی ...... مدرسه ، آسیب ، رویدادهای طبیعی ، رویداد های اجتماعی
13 تا 16
سالگی ............................ آسیب ، آسیب اجتماعی
19 سالگی به بعد ........................... آسیب ، رویدادهای طبیعی و جنسی


قبل از بحث
در مورد چگونگی ایجاد ترس تعدادی از ترسهای متداول را که در جدول بالا نام برده شده
است و دارای زیر مجموعه ی بزرگی هستند که شناسایی آن برای خوانندگان ضروری است ،
بیان می کنم .

1- آسیب ( ترس از آسیب دیدگی بدنی )
این ترس به دو شاخه ی
فرعی تر غیر انتزاعی ( واقعی ) و انتزاعی ( مجرد ) تقسیم می شود .
الف - ترسهای
آسیب دیدگی بدنی انتزاعی :
مهمترین این ترسها عبارتند از : جنگ ، شورش ، غذای
سمی ، غذاهای خاص ، مردن ، فوت فردی از خانواده ، بیمار شدن ، میکروب ، خفه شدن ،
تحت عمل جراحی قرار گرفتن ، بیمارستان ، جهنم ، شیطان ، رعایت نکردن قوانین مذهبی ،
ربوده شدن ، گم شدن ، به فرزندی پذیرفته شدن ، جدایی پدر و مادر ، دیوانه شدن
.
ب - ترسهای آسیب دیدگی بدنی غیر انتزاعی :
پرواز در هواپیما ، ترس از
ارتفاع ، آب عمیق ، بیگانه ها ، برهنه دیده شدن

2- ترس از رویدادهای طبیعی
الف -
طوفان ( گردباد ، سیل ، زمین لرزه ، رعد و برق )
ب - تاریکی
ج - مکانهای دربسته ( حمام ، داخل کمد ،
آسانسور ، محبوس ماندن ، اطاق های عجیب )
د - حیوانات ( مار ، سوسک ، عنکبوت ،
موش ، مارمولک ، قورباغه ، سگ ، گربه ، اسب یا گاو )
ه - سایر چیزها ( مانند :
آتش ، افکار ترسناک یا خیال و وهم ، ارواح ، تنها ماندن ، کابوس ، موجودات فضایی ،
هیولا ، چهره های پشت پنجره ، ماسکها و عروسکها ، دیدن خون ، دیدن افراد ناقص
الخلقه ، توالت )

3- ترسهای ناشی از اضطراب اجتماعی
الف - آموزشگاه - این ترس هم در دوره ی
ابتدایی و کودکی و بزرگسالی دیده می شود .
ب - جدایی ( جدایی از والدین ، بخش
هایی از خانواده ، به خواب رفتن در شب )
ج - عملکردها ( ترس از آزمون یا امتحان
، مورد انتقاد قرار گرفتن ، اشتباه کردن ، مطلبی را با صدای بلند در کلاس خواندن
)
د - روابط متقابل اجتماعی ( شرکت در رویدادهای اجتماعی ، شخص دیگری را عصبانی
کردن ، جمعیت ، لمس شدن از جانب دیگران )
ه - مسائل پزشکی ( پزشک یا دندانپزشک ،
گلوله خوردن )
و - موارد دیگر مانند سوار اتومبیل یا اتوبوس یا مترو شدن

4- ترس از عوامل متفرقه
مانند : (
کثافت ، اسباب بازی های پشمالو ، آژیر افراد مسن ، رد شدن از خیابان ، افراد زشت رو
، صداهای بلند مانند باز کردن در بطری ، ترقه ، انفجار ، افراد یونیفرم پوش ، افراد
جنس مخالف ، دفع مدفوع ، افراد نژادهای دیگر )
عوامل مؤثر در نوع و میزان
ترس
عوامل متعددی در ایجاد ترس مؤثرند که از مهمترین آنها سن ، جنس ، تجارب
گذشته ، میزان رشد ذهنی ، ارزشهای اجتماعی و فرهنگی و بالاخره درجه امنیتی است که
کودک از آن برخوردار است .
مسأله ی سن عامل مهمی است و کودکان در سنین مختلف
ترسهای متفاوتی دارند و امکان دارد ترسی برای سنی خاص متناسب و در سن بالاتر غیر
عادی محسوب گردد .
شمار ترس در
کودکان با افزایش سن کاهش حاصل می کند و میزان و شدت آن در سه سالگی و یازده سالگی
به اوج خود می رسد با این تفاوت که ترس در سه سالگی جنبه ی موقتی دارد یعنی افراد ،
اشیاء و حیوانات موجود در محیط موارد ترس او را تشکیل می دهند در حالی که در سن
یازده سالگی ترس بیشتر جنبه ی تعمیمی دارد یعنی کودک زمانی از چیزی ترسیده است و
حالا آن را تعمیم می دهد ، این نوع ترس غالباً با اضطراب و نگرانی همراه است
.
عامل جنسیت نیز در نوع و میزان ترس قابل تعمق است . دختران نسبت به پسران ترس
بیشتری نشان می دهند و نوع ترس در آنان نیز فرق می کند . دختران بیشتر از مار و موش
و سوسک می ترسند ولی پسران از مورد انتقاد دیگران واقع شدن ترس دارند .
علل ترس
:
درباره ی علل بروز ترس نظریه های متعددی بیان شده است که در اینجا نیازی به
توضیح آنان نیست و فقط به این عبارت بسنده می کنیم که ترس حاصل یادگیری است ، یعنی
کودک می آموزد که از اشیاء و اشخاص و فرصتهای ترسناک در زمینه های مختلف بترسد و
این یادگیری ممکن است به صورت شرطی شدن کلاسیک ، شرطی شدن عامل ، یادگیری مشاهده ای
و تقلید باشد .

درمان ترس
از
طرف والدین و مربیان این سؤال مطرح است که برای از بین بردن ترس در کودکان چه باید
کرد ؟
مکاتب مختلف برای درمان ترس شیوه هایی را اعمال می کند که علی رغم تفاوت
ظاهری آشکار ، همه ی آنها به سه اصل تحلیل ، تبیین و پیشنهاد توجه دارند و ما در
این سه شیوه از پر کاربردترین شیوه های درمان ترس را ارائه می دهیم .

1-
شیوه ی حساسیت زدایی نظامدار :
در این شیوه چندین موقعیت ترس آور که شدت ترس از
آنها به تدریج افزایش می یابد ، فراهم می شود ، سپس از شخص می خواهند که این ترس
آور را یکی پس از دیگری نظاره کند .
در این موقع مشاهدات وی با رهایی از فشار (
relaxation ) یا واکنشهای دیگری که با ترس توافقی نداشته باشد ، قرین می شود تا
بتوان ترس آورترین صحنه را به راحتی مشاهده کرد .
این روش در کاستن ترسهای
بزرگسالان مؤثر بوده است ، اما علی رغم توصیه استفاده از این روش برای کودکان هنوز
هم حمایت کامل به عمل نیامده است .

2- شیوه ی مدل سازی :
اولین گزارش
درمانی از شیوه ی مدل سازی ، درمان ترس پیتر از اجسام پشمالو توسط جونز می باشد .
این روش از پر کاربردترین شیوه ی رفتاری مدل سازی است .
شیوه ی مدل سازی نشان
داده است که می تواند برای کنترل شرایط ، بسیار خوب عمل کند و در مورد گروههای سنی
نسبتاً بیشتری به کار آید .
هر چند به نظر می رسد مشاهده ی یک مدل واحد ، در
کاستن از ترس مؤثر باشد اما مشاهده مدلهای چندگانه و استفاده از محرکهای ترس آور
گوناگون در کارورزی ، احتمالاً به کارایی روش می افزاید .
" مدل سازی همراه " (
مدل سازی و شرکت در برنامه ) روش دیگری از مدل سازی است . در این روش کودک ترسو ضمن
مشاهده ی صحنه ی ترسناک که با پیشروی تدریجی همراه است سرانجام به مدل می پیوندد .
مثلاً برای درمان کودکانی که از آب می ترسیدند فیلمی را به آنها نشان دادند که در
آن سه پسر بچه همسال ( مدلها ) که از آب می ترسیدند به انجام کارهایی مانند شرکت در
امتحان شنا مشغول بودند ، مدلهای داخل فیلم در انتها بر ترس خود غلبه می کردند ،
یعنی به تدریج در طول فیلم ترس آنها کاهش می یافت و فیلم سرانجام نشان می داد که
آنها با شادی در استخر مشغول بازی هستند . بلافاصله پس از مشاهده ی فیلم ،
پژوهشگران کودکان را در یک مرحله ای ده دقیقه ای شرکت در برنامه به استخر می بردند
و کودکان را تشویق می کردند تا به فعالیت هایی بپردازند که در آزمون شنا معمول است
.
این شیوه یکی از شیوه های درمانی مؤثر شناخته شده است .

3- شیوه ی
شناختی درمانی :
برخی از پژوهشگران برای درمان ترس کودکان به مطالعه ی تأثیر
باورها و شناخت پرداخته اند و کار این پژوهشگران با موفقیت همراه بوده است .
در
اینجا نمونه ای از این تلاشها را که در زمینه ی درمان ترس کودکان کودکستانی از
تاریکی است اشاره می کنیم .
در این تحقیق کودکانی را که از تنها بودن در یک اتاق
تاریک به مدت سه دقیقه هراس داشتند به سه گروه " شایستگی " ، " محرک " و " کنترل "
تقسیم کردند . پژوهشگر کودک تنها را به داخل اتاق تاریک می برد . اتاق مجهز به
دستگاه تنظیم جریان برق بود و کودک را قادر می ساخت روشنایی اتاق را تنظیم کند .
کودک همچنین می توانست با استفاده از دستگاه ارتباط داخلی هر زمان که بخواهد
پژوهشگر را به داخل اتاق بخواند . پژوهشگر اتاق را ترک و برای آنکه بداند کودک چه
مدت می تواند تاریکی را تحمل کند ، زمان خروجش از اتاق را ثبت می کرد . به دنبال
این پیش آزمون ، به کودکانی که در وضعیت " شایستگی " جای گرفتند آموخته شد تا جمله
هایی مانند " من پسر ( یا دختر ) شجاعی هستم " ، " من می توانم مراقب خودم باشم "
را با خود تکرار کنند و به کودکان گروه " محرک " جمله هایی مانند " بودن در تاریکی
تفریح خوبی است " آموزش داده شد . منظور از آموزش چنین جمله هایی این بود که نیروی
بالقوه ی ترس از تاریکی در آنان کم شود . به آنهایی که در گروه " کنترل " بودند ،
جملات نامربوطی مانند : " علی یک بره دارد " آموخته شد . در آزمون نهایی که
بلافاصله پس از کارورزی انجام شد ، کودکانی که تکرار جمله های " شایستگی " را
آموخته بودند ، بهبودی نشان دادند . این بهبودی نشان داد که در برخورد با محرک ترس
آفرین ، برخی تعدیل ها صورت گرفته است

   + فرزانه (ربابه)دریاباری - ٦:٢۱ ‎ب.ظ ; ۱۳٩٢/۱/٢٤