مقیاس‌های ارزیابی وسواس، شامل موارد زیر می‌شود:

· ابزارهای خودسنجی بیمار؛

· مصاحبه‌های ساخت‌یافته؛

· ارزیابی‌های روان‌سنجی

ابزارهای خودسنجی بیمار

ابزارهای خودسنجی بیمار که مخصوصاً در تشخیص مفیدند، عبارت‌اند از:

· پرسش‌نامه‌ی وسواس – فرم کوتاه (OCI-SV

· پرسش‌نامه‌ی پادوآ (PI

· فهرست وسواسی ییل – براون و مقیاس خودسنجی ییل- براون (Y-BOCS) (به صفحات 104-102 مراجعه شود)؛

· پرسش‌نامه‌ی وسواس ونکوور (VOCI

سایر ابزارهای خودسنجی بیمار، چندان جامع نیستند. برخی از آن‌ها عبارت‌اند از:

· فهرست علایم – 90 (SCL-90)- که دارای چندین زیر مقیاس است و یکی از زیرمقیاس‌های کوتاه آن به وسواس اختصاص دارد.

· پرسش‌نامه‌ی وسواسی لی‌تون (LDI) – که محدوده‌ی باریکی از وسواس، عمدتاً علایم آلودگی / تمیزکردنی را دربر می‌گیرد.

 

 

OCI-R

OCI-Rمقیاسی 18 سؤالی است که شامل شش زیر مقیاس می‌باشد:

1. شست‌وشو؛

2. وارسی/ شک و تردید؛

3. نظم و ترتیب؛

4. افکار وسواسی؛

5. انبارش؛

6. خنثی‌سازی ذهنی؛

هم سانی درونی این ابزار در بیماران وسواسی بسیار عالی (90/0-82/0) بوده است. هم‌چنین، ثبات آزمون- بازآزمون آن نیز خوب است. به نظر می‌رسد زیرمقیاس‌های OCI-Rدر افتراق بیماران وسواسی از افراد غیربالینی (سالم) مخصوصاً از حساسیت و ویژگی بالایی برخوردار باشد. به ویژه، از این نظر که زیرمقیاس انبارش آن، جنبه‌های وسواسی انبارش را ارزیابی می‌کند، مفید است.

پرسش‌نامه‌ی پادوآ (PI)

PIکه در سال 1988 به وسیله‌ی محققان ایتالیایی منتشر شد، شامل 60 سؤال است که علایم شایع وسواس و میزان اخلال آن‌ها در کارکرد روزمره‌ را می‌سنجد. هر سؤال در یک مقیاس 5 نقطه‌ای درجه‌بندی می‌شود و میزان اختلال ناشی از فکر یا رفتار وسواسی را تعیین می‌کند. نمرات از صفر (اصلاً) تا 4، امتداددارند. مجموع نمره‌ها از صفر تا 240 است.

 

باید عوامل فرهنگی را که ممکن است در پاسخ به سؤال‌های آزمون‌ها اثر داشته باشند، منظور کرد. برای مثال، در یک مطالعه‌ی گسترده، تفاوت‌هایی در نمره‌ی مقیاس‌ها بین سفیدپوستان و سیاه‌پوستان پیدا شد. محققان، این تفاوت‌ها را به عوامل خارجی نسبت می‌دهند. احتمالاً عوامل مربوط به فعالیت‌های فرهنگی و ترس از این که در قالب‌های فرهنگی و ترس ازاین که در قالب‌های فرهنگی، مورد ارزیابی قرار گیرند.

 

 

PIدر چهار مقیاس زیر علایم وسواس را می‌سنجد:

1. آلودگی: «مقیاس آلودگی» شامل رفتارهای اجباری شست‌وشو و تمیزگردانی شایع است. یکی از سؤال‌های این مقیاس، این است: «از تلفن‌های عمومی استفاده نمی‌کنم، چون می‌ترسم آلوده باشند و یا در من بیماری ایجاد کنند.»

2. وارسی: «مقیاس وارسی» ، وسواس‌های شایع وارسی و تکرار را می‌سنجد. یکی از سؤال‌های نمونه‌‌ی آن، این است: «بارها شیر گاز و آب و کلید برق را پس از آنکه آن ها را بستم یا خاموش کردم، وارسی می‌کنم.»

3. کنترل ذهنی: «مقیاس کنترل ذهنی»، توانایی برای کنترل، فرونشانی افکار وسواسی و یا بی‌توجهی به آن‌ها را می‌سنجد و شامل ارزیابی اطمینان یا شک نیز می‌گردد. چند نمونه عبارت‌اند از: «درباره‌ی اکثر کارهایی که انجام می‌دهم، دچار شک و مشکل می‌شوم»، «سخت مواظبم که چیزهای غیرمهم را به طور کامل به یاد بسپارم و سعی کنم آن‌ها را فراموش نکنم»، «تا فکر کردن درباره‌ی چیزی را شروع می‌کنم، اشغال ذهنی درباره ی آنها پیدا می نمایم.»

4. تکانه‌ها: «مقیاس تکانه‌ها» ، نگرانی درباره‌ی آسیب رساندن به دیگران بر اثر بی‌توجهی، عدم آمادگی، از دست دادن کنترل، و یا ناتوانی در فراهم آوردن محیطی امن را می‌سنجد.

PIثبات و اعتبار رضایت‌بخشی دارد. در نتیجه، هرچه بیشتر، در پژوهش‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد. در حال حاضر PIو OCI-Rبیش از سایر ابزارهای خودسنجی، مورد استفاده قرار می‌گیرند.

Validity(اعتبار): حد و میزانی که آزمون عملاً آن‌چه را که قرار است بسنجد، می‌سنجد.

 

 

VOCI

VOCIفرم جدید پرسش‌نامه‌ی وسواس مادزلی است و 55 سؤال دارد و طیف وسیعی از وسواس های فکری و عملی، رفتار اجتنابی و مشخصات شخصیتی شایع در وسواس را می سنجد. این پرسش‌نامه، متشکل از زیر مقیاس های زیر است: آلودگی، وارسی، وسواس (فکری) ، انبارش، درست و دقیق بودن، و بلاتکلیفی. نمره‌گذاری در یک مقیاس لیکرت 5 نقطه‌ای صورت می‌گیرد و مجموع نمره‌ها برحسب جمع نمره‌های تک‌تک سؤال‌ها به دست می‌آید (در مورد کل پرسش‌نامه و تک تک زیر مقیاس‌ها). دامنه‌ی نمره کل، از صفر تا 212 است.

با توجه به زمان اجرای کم این پرسش‌نامه (5 دقیقه) ، در مراکز مربوط به مراقبت‌های اولیه بیشتر از سایر پرسش‌نامه‌ها، کاربرد دارد.

مصاحبه‌های ساخت‌یافته

مصاحبه‌های ساخت‌یافته، شامل موارد زیر می‌شوند:

· مصاحبه بالینی ساخت‌یافته در چارچوب (SCID) SDM-IV؛

· برنامه‌ی مصاحبه‌ی مربوط به اختلالهای اضطرابی- فرم بازبینی شده (ADIS-R

· مقیاس و فهرست علایم وسواسی ییل – براون – فرم مصاحبه (Y-BOCS

مصاحبه‌ی بالینی ساخت‌یافته در چارچوب (SCID) DSM-IVو برنامه‌ی مصاحبه‌ی مربوط به اختلال‌های اضطرابی

فرم بازبینی شده (ADIS-R)

بسیاری از متخصصان بالینی از تکنیک‌های مصاحبه، مخصوصاً SCIDو ADIS-Rبرای تشخیص وسواس در نمونه‌های بالینی و یا در سطح جامعه، استفاده می‌کنند. این مصاحبه‌ها اغلب وقت‌گیر هستند و کاربرد آن‌ها در کار بالینی دشوار است و بیشتر برای هدف‌های پژوهشی از آن‌ها استفاده می‌شود.

مصاحبه‌گران تعلیم دیده با این هدف از SCIDو AIDSاستفاده می‌کنند که بتوانند برای تشخیص وجود علایم روان‌پزشکی، چارچوبی سازمان‌دار و منظم را مدنظر قرار دهند . هر دو ابزار، برای اجرای قسمت وسواس، یک ساعت یا کمتر وقت نیاز دارند و می‌توانند با اطمینان به تشخیص وسواس برحسب ملاک‌های SDM-IV(TR)برسند. اما برای تکمیل کلی مصاحبه در مورد همه‌ی اختلال‌های روانی، به وقت بیشتری نیاز وجود دارد.

در مورد مقایسه‌ی این دو نوع مصاحبه، اطلاعاتی وجود ندارد. متخصصان بالینی عموماً ADISرا ترجیح می‌دهند، چون با جزئیات بیشتری سؤال‌ها طرح می‌شوند و علایم، به صورت کمی در می‌آیند، مخصوصاً بصیرت نسبت به ترس‌های وسواسی، مقاومت، و اجتناب. از هر دو ابزار، می‌توان به صورت منظم برای تشخیص وسواس، و یا به صورت انتخابی (غیرمنظم)، در حین مصاحبه‌های اولیه‌ی بالینی، برای تشخیص علایم عمده‌ی وسواس، استفاده کرد.

Formally(منظم): طرح سؤال به شیوه‌ای کاملاً منظم.

Informally(انتخابی): ارزیابی کننده فقط سؤال‌هایی را طرح می‌کند که مناسب برای بیماری خاص باشد.

 

 

 

مقیاس وسواس ییل- براون

شاید بهترین ابزار مصاحبه‌ی ساخت‌یافته برای متخصصان بالینی که بتوانند رفتار وسواسی بیمار را بسنجند، مقیاس وسواس ییل-براون باشد (Y-BOCS) . این مقیاس در سال 1989 منتشر شد. برای کاربرد این مقیاس، متخصصان بالینی ابتدا تعاریف و مثال‌های وسواسهای فکری و عملی را برای بیمار می‌خواند و بعد، از بیمار سؤال می‌کند که در گذشته یا ال، کدام یک از 36 مورد وسواس‌های فکری مشخص و 23 مورد آیین‌واره‌های مشخص را که در فهرستی نوشته‌ شده‌اند، تجربه کرده است. این موارد، طبقه‌بندی‌های کلی زیر را شامل می‌شوند:

· پرخاشگری/ آسیب‌رسانی؛

· آلودگی؛

· جنسی،

· انبارش/ ذخیره‌سازی؛

· مذهبی؛

· تقارنن/ دقت؛

· جسمی؛

· موارد مختلف؛

Y-bocs به صورت «معیار زرین» در ارزیابی‌های مربوط به بررسی نتیجه‌ی درمان، درآمده است.

 

 

ارزیابی‌های پاسخ‌های بیمار به وسیله‌ی Y-BOCS، بسیار جامع‌تر از ابزارهای دیگر صورت می‌گیرد. سؤال‌ها (5 سؤال درباره‌ی وسواس‌های فکری، و 5 سؤال درباره‌ی وسواس‌های عملی)، شدت علایم را برحسب جنبه‌ی مرضی وسواس، یعنی زمان صرف شده، تداخل ، آشفتگی و نگرانی، مقاومت، و کنترل ذهنی، ارزیابی می‌کند.

هر یک از ده سؤال، در مقیاس صفر (علامتی وجود ندارد) تا 4 (علایم شدید) نمره‌گذاری می‌شود. نمره‌ها با هم جمع می‌شوند و نمره‌ی کلی، دامنه‌ی بین صفر تا 40 را به خود اختصاص می‌دهد. نمره ی بین 8 تا 15 خفیف، 16 تا 23 ملایم،24 تا 31 شدید، و 34 تا 40 بسیار شدید ، ارزیابی می‌گردد.

به نظر می‌رسدY-BOCSدر زمینه‌ی بررسی نتایج درمان، از لحاظ طیف مورد ارزیابی علایم وسواس، ثبات، اعتبار، و حساسی به اثرات درمانی، بهترین ابزار موجود باشد.

 

 

دو فرم Y-BOCSبرای بزرگ‌سالان به وجود آمده است که به وقت کمتر، و در نتیجه، به هزینه‌ی کمتری نیاز دارند. این دو فرم عبارت‌اند از:

* فرم‌ خودسنجی : Y-BOCSبسیار مشابه فرم اصلی Y-BOCSاست، اما بیمار می‌تواند، خود، فرم را پر کند. در این رویکرد، هزینه کاهش پیدا می‌کند، چون برای اجرای آن، حضور متخصص بالینی ضروری نیست.

* فرم رایانه‌ای – تلفنی : Y-BOCSکه در آن به صورت دیژیتال سؤال‌ها با صدای انسان در تلفن خوانده می‌شود. این کار، در عین حال که از لحاظ نمره‌گذاری، سریع صورت می‌گیرد، روشی مطمئن و ارزان است. متأسفانه استفاده از این فرم، مستلزم این است که بیمار به راحتی از رایانه استفاده کند و بتواند از رایانه‌ی درمانگاه برای تکمیل مصاحبه، کمک بگیرد.

ثابت شده است که مقیاس وسواس ییل – براون کودکان (و نیز فرم اسپانیولی آن)، ابزاری دارای ثبات و اعتبار در ارزیابی وسواس های کودکان می‌باشد. تحقیقات اخیر درباره‌ی کودکان و نوجوانان 18-4 ساله که وسواسی تشخیص داده شده بودند، نشان داد که CY-BOCSهم از لحاظ نمرات مربوط به شدت علایم، و هم نمره‌ی کلی این ابزار، از هم‌سانی درونی و ثبات آزمون- بازآزمون خوبی برخوردار است.

به‌علاوه، نتایح CY-BOCS، همبستگی بالایی با مقیاس های آسیب، وسواس‌های فکری و وسواس‌های عملی که به وسیله متخصصان بالینی درجه بندی شده بود، دارد.

 

 

Criterion-related validity(اعتبار ملاکی): میزان همبستگی هر مقیاسی که درباره‌ی یک ویژگی طراحی می‌شود با برخی از شاخص‌های مستقل یا خارجی آن ویژگی.

Convergent validity(اعتبار هم‌گرا): ارتباط (همبستگی) یک آزمون با مقیاس مستقل دیگری که همان ویژگی را می‌سنجد.

 

 

Y-BOCSاصلی، از اعتبار ملاکی و نیز اعتبار هم‌گرایی بسیار بالایی برخوردار است. فرم‌های رایانه‌ای و خودسنجی آن نیز از لحاظ این دو مشخصه‌ی روان‌سنجی، وضع خوبی دارند، اما به ارزیابی بیشتری دراین باره نیاز وجوددارد . Y-BOCSمفیدترین ابزار از لحاظ کمی سازی سطح یا شدت علایم وسواس و سنجش پاسخ به درمان به شمار می‌رود. دو نقص عمده این ابزار عبارت‌اند از این که اولاً به منظور ارزیابی شدت علایم وسواس، طراحی شده است، و نه تشخیص؛ و ثانیاً پاسخ دادن آن به وقت زیادی نیاز دارد: تقریباً بین 45 دقیقه تا یک ساعت.

پرسش‌نامه‌ها و آزمون‌ها

Compulsive Activity Checklist (CAC)

فهرست فعالیت‌های وسواسی (اجباری)

Minnesota Multiphasic Personality Inventories (MMPI and MMPI-2)

پرسش‌نامه‌ی چند وجهی شخصیت مینه‌سوتا

Obsessive-Compulsive Inventory-Short Version (OCI-SV)

پرسش نامه‌ی وسواس عملی و فکری – فرم کوتاه

 

Padua Inventory

پرسش‌نامه پادوآ

Rorschach Inkblot Text

آزمون لکه های رورشاخ

Thematic Apperception Test (TAT)

آزمون اندریافت موضوع

Vancouver Obsessional Compulsive Inventory (VOCI)

پرسش‌نامه وسواس ونکوور

Wechsler Adult Intelligence Scale-III (WAIS-III)

مقیاس هوشی بزرگسالان وکسلر -3

Yale –Brown Obsessive Compulsive Checklist and scale (Y-BOCS)-Self –Report Version

فهرست و مقیاس وسواس ییل – براون – فرم خودسنجی

   + فرزانه (ربابه)دریاباری - ٩:٠٧ ‎ق.ظ ; ۱۳٩۱/۱۱/۱٦