انسان نسبت به سایر موجودات ، توانائی های زیادی دارد که از آنها در جهت تداوم زندگی و پیشرفت سود می برد . یکی از این توانائی ها که در باره آن بحث های علمی زیادی مطرح نشده ، قوه تخیل است . این توانائی انسان از ابتدای زندگی اجتماعی بشر ، مورد توجه متفکران و عالمان اقوام مختلف کره خاکی بوده است .

« خیال » را در لغت ؛ پندار ، وهم و گمان ذکر کرده اند . از نظر علم کلام و فلسفه ، خیال و یا تخیل را تعاریف مختلفی است .

قوه ای است که حفظ می کند مدرکات حس مشترک را از صور محسوسات پس از نهان شدن ماده ، و قدما جای آنرا بطن اول دماغ دانند .

نام قوتی است که نگاه میدارد چیزی را که قبول کرده است آنرا حس مشترک از صورتهای محسوسه اگر چه غائب شوند آن صورتهای محسوسه .

● خیال در علم مناظر و مرایا

مبصرات که بصر بانعکاس ادراک کند یا از پس مرآت یا از پیش در سطح مرآت کند و صورت منعکسه را موضعی بیند و مدام که عقد وضع بصر از مرآت متغیر نشود آن متغییر نشود و صورت مدرکه را مرآت خیال خوانند و موضع او را موضع خیال و موضع خیال هر نقطه که بانعکاس مدرک شود ملتقی خط انعکاس بود و عمودی را که خارج شود از او ، خیال خوانند.

● خیال نزد ارباب بیان و بلاغت

صورتی است که در خیال مرتسم می شود و از طریق حواس حاصل می شود و گاه بر معدومی که قوه مخیله از امور محسوس ترکیب کند نیز اطلاق می شود . از آنجا که متخیله از امور محسوس صور خیالی را ترکیب می کند صور وهمی از تعریف صور خیالی خارج می شوند چه صور وهمی صوریند که صرفا اختراع قوه متخلیه اند بر سبیل محسوسات .

● خیال نزد شاعران

آوردن لفظ مشترک در دو معنی ؛ یکی حقیقی و دیگری مجازی و مراد معنی مجازی میباشد اما معنی حقیقی نیز بر خیال رود و آن بر دو قسم است : خیال لطیف و خیال دلاویز . خیال لطیف آنست که مراد معنی مجازی اصطلاحی از لفظ باشد .

● خیال در نزد صوفیه

اصل و ریشه هستی خیال است ذرات آنچنان که کمال ظهور معبود وابسته به آنست نیز خیال باشد ، آیا نمی بینی که اعتقاد تو نسبت بحق و اینکه او را صفات و اسماء است در خیال است و بخیال است ، پس خیال اصل جمله عوالم است زیرا حق جمله اشیا باشد .

● خیال در نزد فلاسفه اسلامی

در تاریخ فلسفه اسلامی از زمان فارابی تا عصر حاضر ، قوه خیال و عالم صور خیالی از مباحث بسیار مهم بوده و حل بسیاری از مسائل موثر افتاده و توانسته است که به حل مسائل غامض تری چون مساله شناخت ، ربط حادث به قدیم و بحث حیات اخروی مدد برساند ، تا جائی که بعضی صاحب نظران این توجه را از ممیزات فلسفه اسلامی دانسته اند . فارابی و به تبع او شیخ الرئیس تجرد خیال را چه در قوس صعود و چه در قوس نزول منکراند ، بلکه جمیع قوای مربوط به غیب نفس غیر از قوه عاقله را مادی می دانند ، لذا قائل اند که انسان تنها به عنوان عقل جزئی بعد از موت باقی است و سایر قوای او از بین می رود . سهروردی با استناد به عالم خیال به حل بسیاری از مسائل و مخصوصا به جمع میان دین و فلسفه و مشاهده و برهان و نقل و عقل نائل شد .صدرالمتالهین جمیع صور خیالیه را در موطن و صقع نفس می داند . از نظر وی صوری را که نفس اختراع می نماید و از دعابات وهم و قوه خیال است ، نمی توان در عالم مثال مطلق دانست .

● خیال در فلسفه جدید

در فلسفه جدید و در نظام دکارتی نمی توان جایی برای عالم خیال پیدا کرد . اما در زمان ما که فلسفه شناخت به بحران رسیده است ، کسانی چون هانری کربن و پیروان او و اساسا" فیلسوفان پدیدارشناس توسل به عالم خیال را راهی برای گذشت از بحران تفکر پیشنهاد کرده اند.

● ترکیبات از کلمه خیال :

خیال آرا – خیال اندیش – خیال انگیز – خیال باز – خیال ساز – خیال باطل – خیال باف – خیال بکر – خیال پرست – خیال پرور – خیال پرداز خیال خام – خیالستان – خیال محال – خیال واهی – باریک خیال – تند خیال – جادو خیال – خام خیال – خوش خیال – رنگین خیال – نازک خیال – ناوک خیال – بلند خیال – ژرف خیال – آسمان خیال – سیر خیال – آسمان پیما خیال – کج خیال – فاسد خیال – خیالاتی – خیالی.

خیال بستن – خیال بافتن – خیال گرفتن – خیال خزیدن – خیال سنجیدن – خیال کشیدن – خیال برانگیختن – خیال افشردن – خیال دیدن – خیال رفتن – خیال برخاستن – خیال تراویدن .

● دیدگاه منفی در باره خیال

در ادبیات و در نثر و شعر ادب پارسی ، نگاهی منفی نسبت به خیال مکررا بیان شده است . حتی در محاوره امروزی نیز خیال و خیال کردن نوعی مفهوم منفی دارد .

من چون ز خیالات بری گشته ام آری

باشد ز خیالات بری مردم هشیار

( مسعود سعد )

آن خیالاتی که دام اولیاست

عکس مه رویان بستان خداست

( مولوی )

خیال بافی از آن شیوه ساختم طالب

که اختراع سخنهای خوش قماس کنم

( طالب آملی )

هر آنکه تخم بدی کشت و چشم نیکی داشت

دماغ بیهده پخت و خیال باطل بست

( سعدی )

هوای پختگی داری کلاه فقر بر سر نه

که از تاج سرافرازان خیال خام می خیزد

( بیدل )

طوطیی را بخیال شکری دل خوش بود

ناگهش سیل فنا نقش امل باطل کرد

( حافظ )

بدلیل همین دیدگاه منفی در باره خیال و تخیل ، واژه هائی مانند : خیالاتی ، خیال باز ، خیال ساز ، خیال بازی ، خیال باطل ، خیال باف ، خیال بافی ، خیال پرست ، خیال پرداز ، خیال خام ، خیال محال ، خیال واهی و خیال پرور در نوشتار و تداول زبان عامه زیاد بکار میرفته و میرود.

اصطلاح « خیالاتی » به معنی صاحب سوء ظن بسیار و کسی که پیش خود تصورات بی معنی می کند ، یا واژه « خیال اندیش » به مفهوم کسی که خیال های باطل برای آینده در سر می پروراند ، کاربرد زیادی در مکالمات عامه دارد .

اما خیال و رویداد یا پدیده های خیال برانگیز و خیال انگیز همیشه هم مفهوم منفی نداشته است و حافظ معتقد بوده که انسان متفکر بایستی از اینگونه پدیده ها ، درس می گرفته و فهم درستی میداشت ، و در این باره چنین گوید :

هر کو نکند فهمی زین کلک خیال انگیز

نقشش بحرام ار خود صورتگر چین باشد

در نزد شاعران و نازک اندیشان پارسی گاهی« خیال » مفاهیم و تصاویر زیبا و پر معنائی پیدا می کرده است :

میرفت خیال تو زچشم من و می گفت

هیهات از این گوشه که معمور نمانده است

شاه نشین چشم من تکیه گه خیال تست

جای دعاست شاه من بی تو مباد جای تو

( حافظ )

شام هجر از بس خیالش می تراود از دلم

هر ورق در جیب تا بگذاشتم تصویر داشت

( ملاقاسم مشهدی )

جامی بما از آن لب نورس رسیده است

یعنی خیال او بکش ای دل نفس مکش

( وحید )

بگرد دل در این سودا تمام عمر گردیدم

چو قدش سرو موزونی ندیدم در خیالستان

( وحید )

● کاربرد خیال

با آنکه تخیل و خیال پروری مفهومی بیشتر منفی داشته ولی تخیل همیشه با بشر همراه بوده و در موارد بسیاری اتفاقات و رویدادهای تاریخی و بروز پدیده های ظاهری ، نتیجه تخیل اولیه انسان در باره آنها بوده است . صور خیال یکی از لطیف ترین ابزار بیان مکنونات قلبی شاعران و نازک اندیشان در طول تاریخ بوده است .

حس کنجکاوی و قدرت تخیل ، از نعمت ها و هدایای خداوند به انسان است و بدون شک تا این توانایی در کنار قدرت تفکر ، منشاء اصلی گسترش علوم ، ابداعات ، اختراعات و فناوری های متنوع و پیشرفته است . البته بشر از این توانایی برای اهداف منفی خود نیز استفاده کرده است . اگر تخیل و آگاهی با هم جمع شوند ، کارهای زیادی با آنها می توان انجام داد .

« ژول ورن » در داستانهای تخیلی خود تعدادی از تجهیزات امروزی مانند زیردریائی ، رادیو ، تلویزیون و موارد دیگری را مطرح می کند که در زمان وی دسترسی به آنها امکان پذیر نبود

ولی شک نیست که تخیلات و تصورات وی عامل بسیار موثری در تحریک محققین و صنعت گران در تلاش برای تحقق اندیشه های وی بوده است .

خیال همیشه در کنترل انسان نیست و برخی اوقات خود به خود به سیر و سیاحت می پردازد . البته شک نیست که با تمرکز دادن خیال در مسیری خاص می توان از قدرت معجزه آسای آن در حل مسائل ، کشف حقایق و دستیابی به فناوری های جدید استفاده کرد و می توان گفت خیال و طرح ذهنی اولین مرحله از ابداع و نوآوری است .

● بهره گیری از قوه تخیل

مدتهای مدیدی است که اهمیت نقش آثار تخیلی بر همگان آشکار شده است ،زیرا تخیل علاوه بر کمک به رشد و کسب مهارتهای مطالعه ، درک مطلب و لذت از نوشته ها و داستانها را افزایش میدهد . آثار تخیلی به رشد عاطفی و ذهنی افراد کمک می کند . در حقیقت یادگیری بشر با داستان و تخیل در باره موضوعات آغاز می شود . از جمله شیوه های جدید تدریس ، توجه هر چه بیشتر در بکارگیری قوه تخیل فراگیرندگان است که گهگاه با عنوان روش تدریس آینده نگری نیز مطرح می شود و یا با آن ارتباط نزدیکی دارد . در این شیوه تدریس قدرت عظیم تخیل در مغز انسان محور کار قرار می گیرد و میتوان با طرح سوالات و مسائل ، به گونه ای تحریک کننده و قابل توجه ، زمینه علاقمند شدن فراگیرندگان به حل مسئله پیش رو و در نتیجه ، بروز خلاقیت ها ، افزایش اعتماد به نفس و کسب روحیه حل مسئله را فراهم کرد .

● نقش خیال در زندگی

قوه تخیل در میزان موفقیت در برنامه های زندگی بسیار موءثر است . صاحب نظران معتقدند ما باید در برنامه زندگی ، بلند پروازی ها و بالندگی های خود با استفاده از قوه تخیل و روءیاپردازی و تجسم خلاق محافظت کنیم ، زیرا انسان های جاویدان که اختراعات و اکتشافات و تحولات را رقم زده اند خیال پردازانی بودند که آرزوها و سرشت خود را برای ارائه خدمتی منحصر به فرد به بشریت درآمیخته اند .

در زندگی روزمره افراد نیز تخیل و خیال پردازی نقش موثری در رفتارها و اخذ تصمیمات و تعامل با دیگران دارد . بسیاری از اقدامات انسان ابتدا در تخیل و ذهن پرورش داده می شود آنگاه از قوه به فعل در می آید .

تفکر و دیدگاه منفی در باره قوه خیال و تخیل ، از آنجا ناشی می شود که خیالات فرد در خیال و تصور ذهنی باقی بماند و هیچگاه حالت فعلیت پیدا نکند . بخصوص بیان تخیلات ذهنی به دیگران و اقدام ننمودن در باره تخیل و تصور ذهنی و تکرار این عمل ، حتما منجر به ذهنیت منفی در دیگران خواهد شد .

● نقش تخیل در مدیریت سازمانها

یکی از وظایف مهم مدیران ، برنامه ریزی ، طرح و هدایت برنامه های آینده سازمانها است ، تخیل خوب برای برنامه ریزی مناسب بسیار اهمیت دارد ، انسان به کمک تخیل به شیبه سازی برنامه ها و رویدادهای آینده در ظرف حال می پردازد . تخیل نیروی قدرتمند است که گاه با الفاظ قابل تعبیر و تفسیر نیست .

مدیران با اطلاعاتی که در خزانه حافظه دارند از قوه تخیل خود سود برده و نسبت به عینی سازی و خلق تصاویر موقعیت ها در زمان آینده ، می پردازند . بنابراین لازم است مدیران قوه تخیل خود را برای طراحی و برنامه ریزهای کلان آتی ، پرورش دهند . هر چه تخیل رشد یافته تر باشد ، راه حل ها و برنامه ها و حرکت ها و تحولات ، سریعتر و آسان تر می یابد .

تخیل قوی در نزد مدیران پروژه ها نیز اهمیت بسزائی دارد ، زیرا در بیشتر مراحل و جلسات بررسی و هدایت پروژه ، مدیران پروژه بایستی بتوانند با استفاده از تخیل قوی ، وضعیت ها و شرایطی را که کارشناسان در باره آنها بحث و گفتگو می کنند ، در ذهن خود بپرورانند تا در نتیجه قادر باشند تصمیمات مناسبی اتخاذ یا از اخذ تصمیمات ناصحیح یا شتابزده اجتناب نمایند .

   
   
 
 
 
       

   + فرزانه (ربابه)دریاباری - ٥:٤۳ ‎ب.ظ ; ۱۳٩۱/٩/٢۸