هر کس که تا کنون با خود عهد کرده باشد که عادت‌هایش را تغییر دهد و این
عهد خود را شکسته باشد می‌داند که تغییر عادت چقدر دشوار است. به وجود آوردن یک
تغییر پایدار در رفتار به هیچ وجه کار ساده‌ای نیست و معمولاً مستلزم صرف وقت و
تلاش قابل ملاحظه‌ای است.

چه بخواهید وزنتان را کم کنید یا سیگار کشیدن را ترک کنید و یا هر هدف دیگری
داشته باشید، این را بدانید که یک راه حل یگانه وجود ندارد که برای همه کارساز
باشد. شما ممکن است مجبور باشید چند روش مختلف را، غالباً به شیوه آزمون و خطا،
امتحان کنید تا بالاخره به هدفتان دست یابید. در خلال این دوره است که اکثر مردم
ناامید می‌شوند و هدف‌های تغییر رفتار خود را رها می‌کنند. کلید موفقیت در حفظ
هدف‌ها، آزمودن روش‌های تازه و یافتن راه‌هایی برای باانگیزه ماندن است.

روان‌شناسان روش‌های مختلفی را برای کمک موثر به مردم در تغییر رفتارشان به وجود
آورده‌اند بسیاری ازاین روش‌ها توسط پزشکان، مشاوران و درمانگران به کار گرفته
می‌شود. پژوهشگران همچنین نظریه‌هایی برای توضیح چگونگی بروز تغییر ارائه کرده‌اند.
یکی از این نظریه‌ها که به مدل «مراحل تغییر» معروف است، برای کمک به مردم در درک
فرایند تغییر، مورد استفاده قرار گرفته است. این مدل نشان می دهد که تغییر به هیچ
وجه آسان نیست و غالباً نیازمند پیشرفت تدریجی و برداشتن گام‌های کوچک به سمت یک
هدف بزرگتر است.

درک عناصر تغییر، مراحل تغییر و کارهایی که در هر مرحله باید صورت گیرد،
می‌تواند به شما در دستیابی به هدف‌هایتان کمک کند.

عناصر تغییر
برای دستیابی به موفقیت، شما باید با سه عنصر
مهمی که در تغییر یک رفتار وجود دارند آشنا شوید:

  • آمادگی برای تغییر- آیا منابع و دانش کافی برای به وجود آوردن موفقیت آمیز یک
    تغییر پایدار را در اختیار دارید؟
  • موانع تغییر- آیا چیزی وجود دارد که شما را از انجام تغییر بازدارد؟
  • انتظار بازگشت- چه چیزی ممکن است باعث شود که به رفتار قبلی باز گردید؟

یکی از بهترین رویکردها برای تغییر، مدل «مراحل تغییر» است که در اواخر دهه 1970
توسط دو پژوهشگر به نام‌های جیمز پروچاسکا و کارلو دی‌کلمنته که بر روی راه‌های کمک
به مردم در ترک سیگار مطالعه می‌کردند، ارائه گردیده است. مدل مراحل تغییر به عنوان
وسیله موثری در درک این که مردم چگونه درصدد تغییر در رفتارشان برمی‌آیند، شناخته
شده است. در این مدل، تغییر به تدریج اتفاق می‌افتد و بازگشت‌ها (به عادت‌های قبلی)
بخش اجتناب ناپذیری از فرایند ایجاد تغییرات پایدار محسوب می‌گردد. مردم معمولاً در
مراحل نخستین، بی‌تمایل یا مقاوم نسبت به انجام تغییر هستند امّا سرانجام رویکرد
فعالانه و متعهدانه‌ای را برای تغییر رفتار در پیش می‌گیرند. در زیر با این مدل
آشنا می‌شویم.

مدل مراحل تغییر
این مدل شامل 6 مرحله به شرح زیر است:

مرحله 1 – قبل از قصد کردن

مشخصات مرحله 1

راهبردهای مفید

  • انکار

  • نادیده گرفتن مسأله

  • تشویق فرد برای بازنگری در رفتارش

  • تشویق فرد به خودکاوی و درون‌نگری

  • تشریح مخاطرات رفتار فعلی

نخستین مرحله از تغییر، مرحله قبل از قصد کردن یا در فکر تغییر بودن است. مردم
در خلال این مرحله، انجام تغییر را در نظر نمی‌گیرند. آن‌ها معمولاً در این مرحله
«در حال انکار» قرار دارند و ادعا می‌کنند که رفتارشان مشکلی به وجود نمی‌آورد. اگر
شما در این مرحله قرار دارید، ممکن است نوعی حس پذیرش وضعیت فعلی را داشته باشید یا
معتقد باشید که روی رفتارتان کنترلی ندارید. در برخی موارد، کسانی که در این مرحله
قراردارند یا درک نمی‌کنند که رفتارشان زیانمند است و یا آگاهی کافی درباره
پیامدهای اعمالشان ندارند.

اگر شما در این مرحله قرار دارید، چند سوال از خود بپرسید: آیا تا به حال سعی
کرده‌اید این رفتار را تغییر دهید؟ چگونه تشخیص می‌دهید که مشکلی دارید؟ چه اتفاقی
باید برایتان بیافتد تا متوجه شوید که رفتارتان مشکل‌زاست.

مرحله 2- قصد کردن

مشخصات مرحله 2

راهبردهای مفید

  • تردید

  • احساسات و هیجانات متناقض

  • ارزیابی مزایا و معایب تغییر رفتار

  • تأیید آمادگی برای تغییر و تقویت اطمینان به
    توانائی‌های خود

  • تعیین موانع بازدارنده تغییر

افراد در خلال این مرحله، بیشتر و بیشتر از مزایای بالقوه انجام تغییر آگاه
می‌گردند امّا هزینه‌هایی که برای این کار باید بپردازند نیز بیشتر و بیشتر
خودنمایی می‌کنند. این تناقض یک تردید قوی نسبت به تغییر به وجود می‌آورد. به دلیل
این عدم اطمینان، مرحله قصد کردن برای انجام تغییر ممکن است ماه‌ها یا حتی سال‌ها
به طول بیانجامد. در واقع، بسیاری از مردم هیچگاه از این مرحله عبور نمی‌کنند. شما
ممکن است در این مرحله، به تغییر به صورت فرایند رها کردن یک چیز نگاه کنید نه به
عنوان وسیله‌ای برای به‌دست آوردن مزایای جسمی، ذهنی یا عاطفی.

اگر شما در این مرحله قرار دارید، چند سوال مهم وجود دارد که باید از خود
بپرسید: چرا می‌خواهید تغییر کنید؟ آیا چیزی وجود دارد که شما را از تغییر باز
دارد؟ چه چیزهایی می‌تواند به شما در انجام این تغییر کمک کند؟

مرحله 3- آمادگی

مشخصات مرحله 3

راهبردهای مفید

  • آزمایش چند تغییر کوچک

  • جمع‌آوری اطلاعات در مورد تغییر

  • اهدافتان را روی کاغذ بیاورید

  • آماده‌کردن طرحی برای اقدام

  • تهیه لیستی از اظهارات برانگیزاننده

شما در خلال این مرحله، ممکن است تغییرات کوچکی را انجام دهید تا برای تغییر
بزرگتری در زندگی خود آمادگی پیدا کنید. برای مثال، اگر هدف شما کاهش وزن باشد،
ممکن است ابتدا به سمت استفاده از غذاهای کم‌چرب روی بیاورید. و یا اگر هدفتان ترک
سیگار است، ممکن است ابتدا نوع سیگارتان را عوض کنید یا هر روز سیگار کمتری بکشید.
شما می توانید به اقدام مستقیم نیز روی آورید مثل مشاوره با روان درمانگر، پیوستن
به یک باشگاه سلامتی و یا مطالعه کتاب‌های خودیاری.

اگر شما در این مرحله قرار دارید، چندگام وجود دارد که می‌تواند شانس شما را
برای انجام موفقیت‌آمیز یک تغییر پایدار بیشتر کند. هر چقدر می‌توانید درباره
راه‌های تغییر رفتارتان اطلاعات جمع آوری کنید. لیستی از اظهارات و گفته‌های
برانگیزاننده تهیه کنید و هدف‌هایتان را روی کاغذ بنویسید. به جستجوی منابع خارجی
نظیر گروه‌های پشتیبان، مشاوران یا دوستانی که می‌توانند راهنمایی و تشویق کنند
بپردازید.

مرحله 4- اقدام

مشخصات مرحله 4

راهبردهای مفید

  • اقدام مستقیم در جهت دستیابی به هدف

 

  • در نظر گرفتن پاداش برای موفقیت‌هایتان

  • یافتن حمایت‌های اجتماعی

  • تهیه لیستی از اظهارات برانگیزاننده

افراد در خلال چهارمین مرحله تغییر، شروع به اقدام مستقیم برای نیل به اهدافشان
می‌کنند. در اغلب موارد، علّت شکست خوردن تصمیمات این است که فکر یا زمان کافی صرف
مراحل قبلی نشده است. برای مثال، بسیاری از مردم تصمیم می‌گیرند که وزنشان را کاهش
دهند و بلافاصله شروع به ورزش کردن و در پیش گرفتن یک رژیم غذایی سالم‌تر می‌کنند.
این کارها برای موفقیت قطعاً ضروری هستند امّا این تلاش‌ها معمولاً ظرف چند هفته
نیمه کاره رها می‌شود زیرا مراحل قبلی طی نشده‌اند.

اگر در حال حاضر برای دستیابی به هدف اقدام کرده‌اید، برای هر گام مثبتی که بر
می‌دارید پاداشی برای خود در نظر بگیرید. تقویت و پشتیبانی، در کمک به حفظ گام‌های
مثبت به سوی تغییر، اهمیت فوق‌العاده‌ای دارند. زمانی برای بازبینی دوره‌ای و
متناوب انگیزه‌ها، منابع و پیشرفت‌های خود کنار بگذارید و تعهد خود به انجام تغییر
و اعتقاد به توانائی‌های خود را تازه کنید.

مرحله 5- نگهداری

مشخصات مرحله 5

راهبردهای مفید

  • نگهداری و حفظ یک رفتار جدید

  • جلوگیری از وسوسه‌ها

  • به وجود آوردن راهکارهایی برای غلبه بر وسوسه‌ها

  • در نظر گرفتن پاداش برای موفقیت‌هایتان

مرحله پنجم در مدل مراحل تغییر مستلزم اجتناب موفقیت‌آمیز از رفتارهای قبلی و
مداومت در حفظ رفتارهای جدید است، افراد در خلال این مرحله، از این که قادر به
ادامه راه می‌باشند مطمئن‌تر می‌شوند.

اگر شما سعی در نگهداری و حفظ یک رفتار جدید دارید، به دنبال یافتن راه‌هایی
برای جلوگیری از وسوسه‌ها برآئید. سعی کنید عادت‌های قبلی را با اقدامات مثبت‌تری
جایگزین سازید. هرگاه توانستید به طور موفقیت‌آمیزی از بازگشت به عادت‌های قبلی
جلوگیری کنید، به خودتان پاداش بدهید. و اگر به هر دلیل به رفتار قبلی بازگشت
کردید، خیلی از دست خودتان عصبانی نشوید، به خودتان سخت نگیرید و تسلیم نشوید. در
عوض، به خودتان یادآوری کنید که این تنها یک شکست کوچک بوده است. همان‌گونه که در
مرحله بعد یاد خواهید گرفت، بازگشت به رفتار قبلی چیز شایعی است و بخشی از فرایند
انجام یک تغییر پایدار می‌باشد.

مرحله 6- بازگشت

مشخصات مرحله 6

راهبردهای مفید

  • احساس ناامیدی، دلسردی، شکست و ناکامی

 

  • شناسایی محرک‌های بازگشت

  • شناسایی موانع موفقیت و اقدام برای غلبه برآن‌ها

  • تأئید و تأکید مجدّد هدف‌ها و تعهد به انجام تغییر

در هر تغییر رفتاری، بازگشت، رویداد شایع و متداولی است. هنگامی که به رفتار
قبلی خود بازگشت می‌کنید ممکن است احساس شکست، ناامیدی و ناکامی به شما دست بدهد.
رمز موفقیت این است که اجازه ندهید این شکست‌ها اعتماد به نفس شما را از بین ببرد.
اگر دوباره به عادت یا رفتار قبلی بازگشتید، نگاه دقیق و موشکافانه‌ای به آنچه روی
داده است بیاندازید. چه چیزی موجب بازگشت شد؟ چکار می‌توانید بکنید تا در آینده از
آن جلوگیری کنید؟

هر چند بازگشت به رفتار قبلی می‌تواند مشکل‌زا باشد امّا بهترین راه حل، شروع
دوباره از مراحل آمادگی، اقدام یا نگهداری است. شاید بد نباشد منابع و روش‌هایتان
را مورد ارزیابی مجدّد قرار دهید. انگیزه‌ها، برنامه اقدامات و تعهد خود به
هدف‌هایتان را مورد تأئید و تأکید مجدّد قرار دهید. همچنین، برای چگونگی مقابله با
وسوسه‌ها در آینده، برنامه‌ریزی کنید.

تصمیمات هنگامی با شکست روبرو می‌شوند که آمادگی و اقدام مناسب صورت نگرفته
باشد. چنانچه با درک درستی از چگونگی آمادگی، اقدام و حفظ یک رفتار تازه به سوی هدف
نزدیک شوید احتمال موفقیت‌تان بسیار است.

   + فرزانه (ربابه)دریاباری - ٦:٢٩ ‎ب.ظ ; ۱۳٩۱/٩/۳