در بسیاری از زنان در دوران بارداری، تغییرات قابل ملاحظه در تصویر ذهنی از بدن, می‌تواند اثرات قابل توجهی بر سلامتی مادر و جنین داشته باشد. با توجه به این که آشنایی هر چه بیشتر با تجربیات زنان در این زمینه منجر به درک بهتر وضعیت سلامتی آنان می‌شود، بنابراین پژوهش حاضر با هدف توصیف تجارب زنان باردار از تصویر ذهنی بدن خود انجام گرفت.

یکی از جنبه‌های مهم سلامت روانی، طبیعی بودن تصویر ذهنی فرد از جسم خویش (Body Image) است تصویر ذهنی طریقه‌ای است که شخص خودش را مشاهده می‌کند و دریافتی است که از چگونگی دیده شدن توسط دیگران دارد. تصـویر ذهنی بـه‌ طور مرتـب در حـالات سلامتی، بیماری و یا صدمات تغییر می‌یابد و این تغییرات نه تنها در وضعیت‌های چون بیماری‌های پوستـی، چاقـی، سوختگـی‌ها و آلوپـسی دیـده می‌شود، بلکـه در پاسخ به تغییـرات مربـوط به بلوغ، کهـولت، حاملگـی و حتی قاعدگـی مورد انتظار است . در طول حاملگی تغییرات اساسی در شکل بدن و وزن ایجاد می‌شود  به طوری که حتی قبل از این که زن مطمئن گردد که حامله است یا خیر، این تغییرات آغاز شده‌اند بزرگ شدن شکم، دردناکی و احساس سنگینی پستان‌ها، تهوع، استفراغ، تغییرات پوستی مثل آکنه، عروق عنکبوتی روی صورت و وریدهای واریسی بدن
از جمـله این تغییرات هستنددر واقع این که زنی خودش را به عنوان یک زن حامله در ذهن است . زنانی که تصویر ذهنی مثبتی از بدن خویش دارند، ممکن است در طی بارداری نیز همان تصویر را حفظ کنند به نحوی که اگر شخصی حاملگی را با شادمانی بپذیرد حتی ممکن است تغییرات فیزیکی برای وی مطلوب و خوشایند نیز باشد. با این حال برخی زنان با افزایش اندازه شکم، احساس منفی‌تری نسبت به خود پیدا می‌کنند چرا که شکل بدن زن باردار با شکل بدن زن ایده‌آل در اجتماع که یک زن لاغر اندام است، مغایرت دارد 
برخی تحقیقات نشان می دهد که میزان رضایت از تصویر ذهنی در اوایل حاملگی (هفته‌های 14 تا 19) کاهش قابل ملاحظه‌ای نسبت به دوران قبل از حاملگی دارد. داشتن تصویر ذهنی منفی در خلال حاملگی می‌تواند نگران کننده باشد، چـرا که این تصـویر منفی ممکن است مـوجب رفتارهایی چون رژیم گرفتن و گرسنگی کشیدن شـده و در نهایت منجـر به اضافه وزن ناکافـی، زایمان قبل از ترم، کم وزنـی نوزاد هنگام تولد، تأخیر تکامل کودک و در برخی موارد، مرگ مادر و جنین گردد وینگـود (Wingood) 2002 و همکاران دریافتند که مشکلات ناشی از تصویر ذهنی منفی در دوران بارداری، محدود به آن نبوده و این زنان در آینده از روش‌های کنتراسپتیو کمتر استفاده کرده و در معرض خطراتی چون چاقی، کاهـش اعتمـاد بـه نفـس، افسردگـی، حاملگـی
ناخواسته و بیماری‌هـای مقاربتی از جمله ایـدز
قرار دارند  در بررسی انجام گرفته در مورد ارتباط تصویر ذهنی با رابطـه مادری- جنینـی و تغذیه با شیـر مادر، فاستر(Foster) 2003 و همکاران دریافتند که زنانی که رضایت بیشتـری از شکل بدن خود داشتنـد، تمایل بیشتـری به تغذیـه با شیـر مـادر دارند و زنانـی که تغذیه با شیر مـادر را انتخاب مـی‌کردند دارای سطح بالاتری از همبستگـی با نوزادشـان بودنـد (. با توجـه به این مـوارد گسترش رفتارهایـی که همـراه با تصویر ذهنـی مثبت در خلال حاملگی و بعد از زایمان می‌باشد برای محققـان و عاملان بهداشتـی حائز اهمـیت اسـت (3). نتایج تحقیقـات انجام شده در این زمینه نشان داده است که حاملگـی و دوران بعد از زایمان، زمانی است که تغییرات قابل ملاحظه‌ای در وزن، رضایت از شکل بدن و عادات خوردن در بسیـاری از زنان رخ می‌دهد و این تغـییرات مـی‌تواند اثرات مثبت یا منفی بر سلامت مادر و جنین داشته باشد. ولی اغلب این تحقیقات کمّی بوده و در مورد چگونگـی تجربیات ایجاد شده، توضیحـی ارائه نداده‌اندبنابرایـن پژوهش کیفی حاضر با هدف توصیف تجارب زنان باردار از تصویر ذهنی بدن خود انجام گرفت.
نمونه‌ای از تجـارب در رابطه با نگرانـی در مورد پایدار ماندن تغییرات ظاهری نامطلوب در دوره بعـد از زایمان شامـل: احساس نگرانـی درباره بزرگ ماندن شکم و باقی ماندن لکه‌ها و تیرگـی پوسـت و کاهش زیبایـی شکم بعـد از بارداری مـی‌باشد. با این حال زنانی که بارداری دوم و سوم خود را تجربه مـی‌کردند علی‌رغم آنکه تغییرات بدنی خود را نسبت به بارداری اول به شکل (تغییرات بیشتر) توصیف می‌کردند، ولی نگرانی کمتری در مورد بازگشت تغییرات بدنی داشتنـد. نمونه‌ای از تجارب در این رابطـه شامل: برگشت تغییرات بدنی به وضعیت اول بعد از زایمان (به دلیل برگشت تغییرات در حاملگی قبلی). همچنین نمونه‌ای از تجـارب در رابطـه با تغییـرات در رفتار و ظاهـر بدن جهت کاهش تنش حاصل از تغییرات بارداری شامل: تصمیم برای رژیم گرفتن در دوران شیردهی و انجام ورزش و پوشیدن گن، استفاده از لوازم آرایش جهت پوشاندن تغییرات پوستی ناشی از بارداری و مراجعه به پزشک متخصص پوست جهت مداوای خطوط شکمی می‌باشد. نمونه‌ای از تجارب در رابطه با تغییرات ظاهری مطلوب شامل: روشن‌تر شدن رنگ پوست، از بین رفتن لکه‌های پوستی و سفید شدن آنها، از بین رفتن ریزش مو و بزرگ شدن سینه‌ها می‌باشد. علاوه بر این نمونه‌ای از تجارب در رابطه با اعتقادات و باورها در مورد عمومی و موقت بودن تغییرات شامـل: اعتقاد به مـوقت بودن لکه‌هـا و تغییرات پوستی و اعتقاد به طبیعی و موقت بودن تغییرات بدنی در بارداری می‌باشد. همچنین نمونه‌ای از تجارب در رابطه با حاملگی متعاقب ناباروری شامل: احساس خوشحالی روز افزون از تغییرات بدنـی در بارداری، عـلاقه به بزرگ شدن سریـع شکم و آشکار شدن تغییرات بارداری و علاقه به مشاهده تغییرات بدنی در ارائه می‌باشد.
بحث:
براسـاس نتایج پژوهش زنان باردار تغیـیرات گسترده‌ای را در ظاهر بدن خود تجربه می‌کنند و این تغییرات برای آنان می‌تواند گاه مطلوب و در پاره‌ای از مـوارد نامطلوب باشـد. در این زمینـه دیـویدسـون (Davidson) 2004 مـی‌نویسد: در طول دوران بارداری به مـوازات تغییـرات قابـل ملاحظه‌ای که در مدت زمان نسبتاً کوتاهی بوجود می‌آید، زنان تغییراتی را در تصویر ذهنی از بدن خویش تجربه مـی‌کنند . در پژوهش حاضر تغییرات ظاهری نامطلوب در زنان باردار منجر به عدم رضایت از تصویر ذهنی بدن گشته بود.
احساس مسن جلوه کردن، از دیگر تجاربی بود که موجب عدم رضایت زنان از تصویر ذهنی بدنشان گردیده بود. معین 1381 در این باره می‌نویسد این طـرز فکر در جامعه ما که زن بدون بچـه جوان است و زن بچـه‌دار پیـر است موجب مـی‌گردد تا زن باردار حاملگـی را یک یورش و غارت کننده جوانی خویش بداند  احساس چاق شدن و افزایش وزن و حجم بدن از دیگر تغییرات همراه با عدم رضایت بود. نتایج مطالعه دی پیترو (Dipietro) 2003 نشان داد که حالت‌های روانی منفی نسبت به اضافه وزن دوران بارداری حتی اگر در محدوده توصیه شده باشد معمول است . نتایج مطالعه‌ای که توسـط بارتوسیکـوا (Bartosikova) 2002 در   7911 زن حامله انجام گرفت نشان داد که 12 درصد از زنان باردار در مورد وزن خود شدیداً نگران هستند و دیدگاه آنها نسبت به وزن بدن منفی است. وی این دیدگاه منفی نسبت به وزن را متأثر از عوامل جسمی، روانی و جنبه‌های اجتماعی برشمرد (. بنابراین با تکیه بر این مطالعات، زنان باردار نگرانی‌هایی را مبنی بر داشتن اضافه وزن تجربه می‌کنند و در این راستا به دریافت مشاوره وزن‌گیری و اطلاعاتی درباره تغذیه صحیح در دوران بارداری و اضافه وزن متنـاسب با نمـایه تـوده بـدن در ابتـدای بارداری نیـاز دارند. بنـابراین مـی‌توان با ایجاد امکانات مشـاوره‌ای در مـراکز بهداشتـی گامی مؤثر در جهت سلامتـی مادران باردار و جنـین آنان برداشت.
همچنین تشویق زنان توسط پرسنل بهداشتی-درمانـی در رابطـه با تغذیه کـودک با شیر مـادر می‌تواند در کاهش وزن بعد از زایمان و رسیدن بـه فرم بدنـی مطلوب کمـک کننـده بـاشد. در مطالعه حاضر زنان باردار نگرانی‌هایی مبنی بر پایدار ماندن تغییرات حاصل از بارداری (در دوره بعد از زایمان) تجربه کرده بودند زنان باردار جهت بازگشت به فرم بدنی قبل از بارداری در دوران نفـاس، تصمیم به تغـییر رفتار در زندگـی خود می‌گیرند که در این رابطه یکی از جنبه‌های مورد توجه زنان، تصمیم به انجام ورزش در دوره بعد از زایمـان است. در همین راستا مطالـعه پرایس نشان داد که زنان، نگرانی‌هایی در مورد بازگشت بدن به شکل قبل از بارداری تا مدت 3 ماه بعد از زایمان مطرح می‌کردند به طوری که احساس نیـاز به ورزش در دوره بعـد از زایمـان وجـود داشته و این نیاز تحت تأثیر تمایل همسران مبنی بر بازگشت به آنچه قبل از بارداری به عنوان ً ظاهر جذاب ً بوده قرار مـی‌گیرد با توجه به این نتایج و با سود جستن از این انگیزه زنان در دوران نفـاس و در اختیـار قرار دادن امکانـات مناسب می‌توان سبک‌های زندگـی سالم را در میان زنان در سنین باروری ترویج نمود. همچنین تشـویق زنان با بارداری طبیعی به انجام تمرینات ورزشی منظم در دوران بارداری می‌تواند در پیشگیری از وزن‌گیـری زیاد در دوران بـارداری و در نتیجـه اضافه وزن و چاقی بعد از زایمان مثمر ثمر باشد. در پژوهش حاضر تغییـرات ظاهری مطلوب با تصویر ذهنـی مثبت از بـدن همراه بود. مطالـعه ریچاردسـون (Richardson) 1990 کـه در مورد تجارب تغییرات بدنی در دوران بارداری انجام گرفت بیانگر این نکته بود که بارداری با تغییرات متعـدد و معمولاً رضایـت بخـش بدنـی همـراه است
در این پژوهش عـلاوه بر تغییرات ظاهـری مطلوب، بارداری متعاقب ناباروری نیز با پذیرش و رضایت از تغییرات بدن همراه بود. علاوه بر این یافته‌هـای این پژوهـش، نشان مـی‌دهد که آگاهی زنان از تغییرات جسمی و روند آن در دوران بارداری و نیز نحوه بازگشت این تغییرات در دوران بعد از زایمان، نقش مهمی در پذیرش آن دارد. همچنین همان طور که نتایج پژوهش حاضر نشان داد اعتقاد به عمومی و موقت بودن تغییـرات تأثیـر عمـده‌ای در پـذیرش تغییـرات بارداری دارد. در همین راستا در پژوهش حاضر زنانی که بارداری دوم و سوم را تجربه می‌کردند، ولی نگرانـی کمتری در مورد بازگشت تغییرات بدنی داشتند. بنابراین به ارائه کنندگان مراقبت‌های دوران بارداری پیشنهاد مـی‌شود که جهت تثبیت تصویر ذهنـی مثبت از بدن در طول بارداری به ارائه اطلاعاتی در زمینه تغییرات بدنی در دوران بارداری و بعد از زایمان پرداخته و در جلسات مشاوره با مددجویان درباره این مسائل بحث و تبادل نظر نمایند و بـدین ترتیب علاوه بر کمک به زنـان در پـذیرش بهتـر تغییرات بـارداری از شکل‌گیری انتظارات غیر واقعی در دوران بارداری و بعد از زایمان پیشگـیری نمایند و بدین‌ترتیب از ایجاد تصویر ذهنی منفی و تبعات نامطلوب آن بر سلامتی مادر و جنین جلوگیری کنند.

   + فرزانه (ربابه)دریاباری - ۱:٤٤ ‎ب.ظ ; ۱۳٩٠/۱٠/۱