شور ، مشورت ، لیاقت و کاردانی
در اسکندر نامه حکیم نظامی گنجوی

نظامی هم مانند دیگراندیشمندان و خردمندان در هر کاری طرفدار اندیشه ، تامل ، مشورت و مصلحت اندیشی است .

او در کلیه ی آثار خود هر گاه قهرمان های داستان های خود را می خواهد با حوادث و مشکلاتی روبرو بسازد و سرفرمانده یا قهرمان اثر را با کار آگاهان ، کاردانان ، دانشمندان و آزمودگان گرد آورده و بکار شور و مصلحت می گمارد .

 هرگز یکه تازی ، خود سری ، عذر خواهی ، خود کامگی و تک روی را نمی پسندد  

                    بتدبیر کار اگهان دم گشاد                               ز کار آگهی کار عالم گشاد

شاعر هنگامی که در صفات قهرمان (( اسکندر نامه )) را می شمارد به این صفت وی نیز اشاره می نماید :

                    بتدبیر پیران بسیار سال                                    بدستوری اخیر نیک فال

                  چو زین گونه تدبیر باز آمدی                            دواسبه غرض پیش باز آمدی

هنگامی که اسکندر در حل مهمی در می ماند با ارسطو و دیگر اندیشمندان رایزنی و مصلحت اندیشی می نماید :

                ارسطوی بیدار دل را بخواند                               وزین در بسی قصه با او براند

                چو تدبیر باشد در این رسم و راه                        کزوکار بر ما نگردد تباه

در اسکندر نامه تنها این اسکندر نیست که با مشاوران خود در حل و فصل معضلات و مشکلات امور به مشاوره می نشیند .

 دارا و خاقان چین و سایر رقیبان او نیز همین روش معمول را بکار می بندند . همه این قهرمانان نظامی در هنگام ضرورت با رایزنان خود به شور و کنکاش و مصلحت می پردازند . این بدان معنی است که نظامی در حل و فصل امور به مسئله ی شور ، مصلحت و تبادل افکار و اندیشه اهمیت خاصی قائل است

شاعر طرفدار تصمیمات و تدابیر فردی نیست می خواهد همه کارهای مهم از طریق کنکاش و شور و مصلحت عقلایی حل شود .

تاریخ نشان می دهد هر جا یک فرد امور را قبضه کند با دیگران  به تبادل نظر نپردازد خود کامانه قدم بردارد  سر انجام به نتیجه ی مطلوب نخواهد رسید و مغلوب و مقهور عقلا می شود .

گفتیم که نظامی مسئله رای زدن و شور و مصلحت را به همه قهرمانان آثار خود تعمیم می دهد شاعر در اسکندر نامه نیز هنگامی که دارا از نزدیک شدن نیروی یونان به مرز های کشورش آگاه می شود برای چاره اندیشی با وزیرش به شور و مصلحت می پردازد و از او راه چاره می پرسد :

            در آن کار از آن کاردان رای جست                      که در کارها داشت رایی درست ........

پس از مشاوره خصوصی دارا به مشاوره ای بزرگتر و رایزنی با خاصه گان در گاه و سران سپاه می پردازد . نظر کار آگاهان ، فرماندهان ، پیران ، سالخوردگان و کار آموزدگان را درباره ی پیشروی ارتش اسکندر می پرسد :

            چو دارای دریا دل آگاه گشت                                    که موج سکندر ز دریا گذشت

            زپیران روشندل و رایزن                                             بر آراست پنهان یکی انجمن

            زهر کاردانی رایی درست                                            در آن داوری چاره ای باز جست

            که بد خواه را چون در آرد شکست                                بد چرخ را چون کند باز بست

            چه افسوس در آموزد از رهنمون                                   که آید زکار سکندر برون

نظامی به مسئله مشاوره و تبادل افکار ارج فراوان قائل است و معتقد است بهترین راه حل ها راهی است که محصول فکر چند تن باشد . یکسره و یک تنه تصمیم گرفتن و بکار بستن همیشه با ناکامی و نا بسامانی روبرو می شود بنابر این در این اندیشه است که اغلب فرماندهان خود کامه . مستبد خواستار ، طرفدار ، دوستدار مصلحت و مشورت نیستند چنان که دارا به توصیه ی نیک اندیشان و جهاندیدگان توجه نکرد و مغلوب و مقهور گردید .

           نصیحت گری با خداوند زور                                    بود تخمی افکنده در آب شور

 نظامی هم چنین در هنگام رو برساختن خاقان چین با اسکندر نیز همین دستور را بکار می برد خاقان را با وزیر جهاندیده اش به شور و مصلحت می نشاند و انها درباره تصمیمات و عملیاتی که باید بکار بندند تبادل نظر می نمایند خاقان خطاب به وزیر می گوید :

           که چون دارم این داروی را بسنیچ                             چه گونه د هم چرخ را چرخ پیچ

            اگر حرب سازم مخالف قوی است                             بتارک سرش تاج کیخسرو یست

            وگر در ستیزش مدارا کنم                                      زبونی بخلق آشکارا کنم

وزیر جهاندیده ی آینده نگر پاسخ می دهد :

             به خاقان چنین گفت فرخ وزیر                                 که هست از نصیحت ترا ناگزیر

             بر اندیشم از دوری رای تو                                      که تندی شود کار فرمای تو

            به گنج و به لشکر غرور آیدت                                  زبون گشتن از کار دور آیدت

           جهانداری آمد چنین زور مند                                     در دوستی را بر او درمبند...

            نشاید زدن تیغ بر آفتاب                                          نه البرز را کرد شاید خراب

           بیک ماه کم بیش با او بساز                                      که بیگانه این جا نماند دراز


می بینید که استاد گنجه چقدر روشن بینانه به مسئله می نگرد در برابرتهاجم دشمن نیرومند چه دستور های خرد مندانه و عملی ارائه می دهد به همگان راهنمایی و نصیحت می کند که با نرمش و سیاست مسائل را حل نمایند .        

             میاویز در مقبل و نیکبخت                                         که افکندن مقبلان هست سخت

          چو مقبل کمربست پیش آرکفش                                 تبانچه(1) نشاید زدن بر درفش

          مزن سنگ بر آبگینه نخست                                        که چون بشکند دیر گردد درست

         درستی بود زخم ها را زخون                                           ولی زخم گه موی نارد برون

 تمام این ها از روح انسان پیروری و انسان شناسی شاعر سر چشمه می گیرد او برای دانش خرد ، تجربه و فکر انسان ها ارزش فراوان قائل است در هر کار فعالیت دسته جمعی را از تصمیم گیری و اجرای فردی بالاترو مفید می داند او می گوید به هر کسی به اندازه ی قوه و توانایی هایش باید وظیفه محول کرد و علاج کارهای مهم و مشکل به دست همگان ممکن و میسر است .

        چو کاری گره پیش باز آید ی                                       به مشکل گشایی نیاز آمدی

         زشش کوکبه صف بر آراستی                                      زهر کوکبی یاریی خواستی

         به اندازه جهد خود هر کسی                                        در آن شغل یاری نمودی بسی

         به چندین رقیبان یاری گرش                                       گشاده شدی آن گره بر در ش

   + فرزانه (ربابه)دریاباری - ۳:٠٥ ‎ب.ظ ; ۱۳٩٠/۸/۱٩